Ο προσυμπτωματικός έλεγχος (screening) αφορά εξετάσεις που γίνονται σε άτομα χωρίς συμπτώματα, με στόχο την έγκαιρη ανίχνευση ορισμένων ασθενειών ή προκαρκινικών αλλοιώσεων.
Δεν χρειάζεται κάθε άνθρωπος όλες τις εξετάσεις. Η ηλικία, το φύλο, το οικογενειακό ιστορικό, το κάπνισμα, το σωματικό βάρος, οι προηγούμενες εξετάσεις και άλλα ατομικά χαρακτηριστικά επηρεάζουν το πότε και αν χρειάζεται ένας συγκεκριμένος έλεγχος.
Σημαντικό: Οι παρακάτω συστάσεις αφορούν κυρίως ασυμπτωματικούς ενήλικες μέσου κινδύνου. Όταν υπάρχουν συμπτώματα ή αυξημένος κίνδυνος, χρειάζεται διαφορετική ιατρική αξιολόγηση.
Καρκίνος τραχήλου μήτρας — γυναίκες
Τι είναι: Έλεγχος για λοίμωξη από HPV, με HPV test ως βασική μέθοδο πληθυσμιακού screening.
Γιατί: Η επίμονη λοίμωξη από ογκογόνους τύπους HPV μπορεί να προκαλέσει προκαρκινικές αλλοιώσεις. Η έγκαιρη ανίχνευσή τους επιτρέπει αντιμετώπιση πριν εξελιχθούν σε καρκίνο.
📅 Πότε: 30–65 ετών: HPV test ανά 5 έτη ή περισσότερο, σύμφωνα με τη σύσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα ακριβή πρωτόκολλα μπορεί να προσαρμόζονται ανάλογα με το ιστορικό και τον εμβολιασμό έναντι HPV.
Τι κάνεις: Κράτησε καταγεγραμμένη την ημερομηνία της εξέτασης και ακολούθησε το πρόγραμμα επανελέγχου που σου προτείνει ο γιατρός ή το οργανωμένο πρόγραμμα screening.
Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή / Σύσταση Συμβουλίου ΕΕ 2022.
Καρκίνος μαστού — γυναίκες
Τι είναι: Μαστογραφία.
Γιατί: Μπορεί να ανιχνεύσει καρκίνο του μαστού σε πρώιμο στάδιο, πριν εμφανιστούν συμπτώματα ή ψηλαφητή μάζα.
📅 Πότε: Η ευρωπαϊκή σύσταση προβλέπει οργανωμένο screening με ψηφιακή μαστογραφία ή ψηφιακή τομοσύνθεση από 45 έως 74 ετών. Η συχνότητα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο είναι συνήθως ανά 2 έτη, με προσαρμογή σύμφωνα με το οργανωμένο εθνικό πρόγραμμα και τον ατομικό κίνδυνο.
Τι κάνεις: Ακολούθησε το εθνικό πρόγραμμα screening και μην περιμένεις την επόμενη προγραμματισμένη μαστογραφία εάν εμφανιστεί νέο σύμπτωμα, όπως ψηλαφητή μάζα ή αιματηρή έκκριση από τη θηλή.
Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή / Σύσταση Συμβουλίου ΕΕ.
Καρκίνος παχέος εντέρου και ορθού — άνδρες & γυναίκες
Τι είναι: Κυρίως ποσοτικό FIT (fecal immunochemical test), δηλαδή εξέταση κοπράνων για ανίχνευση μικροσκοπικής απώλειας αίματος.
Γιατί: Μπορεί να εντοπίσει πρώιμο καρκίνο ή να οδηγήσει σε κολονοσκόπηση, όπου μπορούν να βρεθούν και να αφαιρεθούν προκαρκινικοί πολύποδες.
📅 Πότε: 50–74 ετών: το ποσοτικό FIT είναι η προτιμώμενη μέθοδος στο ευρωπαϊκό πληθυσμιακό screening. Όταν το αποτέλεσμα είναι θετικό, ακολουθεί συνήθως κολονοσκόπηση. Η ενδοσκόπηση μπορεί να χρησιμοποιείται ως κύρια μέθοδος σε οργανωμένες στρατηγικές, ανάλογα με το εθνικό πρόγραμμα.
Τι κάνεις: Μην θεωρείς την κολονοσκόπηση «υποχρεωτική κάθε 10 χρόνια» για όλους. Η επιλογή και το διάστημα εξαρτώνται από το πρόγραμμα screening, τα προηγούμενα ευρήματα και τον ατομικό κίνδυνο.
Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή / Σύσταση Συμβουλίου ΕΕ.
Καρκίνος πνεύμονα — άτομα υψηλού κινδύνου λόγω καπνίσματος
Τι είναι: Αξονική τομογραφία θώρακα χαμηλής δόσης (LDCT).
Γιατί: Σε άτομα υψηλού κινδύνου μπορεί να μειώσει τη θνητότητα από καρκίνο του πνεύμονα μέσω έγκαιρης ανίχνευσης.
📅 Πότε: Σύμφωνα με την USPSTF, screening με LDCT κάθε χρόνο αφορά ηλικία 50–80 ετών, ιστορικό καπνίσματος ≥20 pack-years, άτομα που καπνίζουν σήμερα ή έχουν διακόψει μέσα στα τελευταία 15 χρόνια. Το screening διακόπτεται όταν έχουν περάσει 15 χρόνια από τη διακοπή ή όταν η κατάσταση υγείας δεν επιτρέπει ουσιαστικά θεραπεία με θεραπευτική πρόθεση.
Τι σημαίνει 20 pack-years: Για παράδειγμα, 1 πακέτο την ημέρα για 20 χρόνια ή 2 πακέτα την ημέρα για 10 χρόνια.
Η LDCT δεν συνιστάται ως γενικός προληπτικός έλεγχος για μη καπνιστές ή άτομα χαμηλού κινδύνου.
Σημαντικό: Η διακοπή του καπνίσματος παραμένει το σημαντικότερο μέτρο πρόληψης του καρκίνου του πνεύμονα.
Πηγή: USPSTF.
Διαβήτης τύπου 2 και προδιαβήτης
Τι είναι: Έλεγχος με γλυκόζη αίματος νηστείας και/ή HbA1c, ανάλογα με την κλινική περίπτωση.
Γιατί: Ο προδιαβήτης και ο διαβήτης τύπου 2 μπορεί να υπάρχουν χωρίς συμπτώματα. Η έγκαιρη αναγνώριση επιτρέπει παρεμβάσεις που μειώνουν τον κίνδυνο επιπλοκών.
📅 Πότε: Η USPSTF συστήνει screening σε ασυμπτωματικούς ενήλικες 35–70 ετών με υπέρβαρο ή παχυσαρκία. Σε μικρότερες ηλικίες ή σε άτομα φυσιολογικού βάρους μπορεί να χρειάζεται νωρίτερος έλεγχος όταν υπάρχουν άλλοι παράγοντες κινδύνου.
Εάν το αποτέλεσμα είναι φυσιολογικό, επανάληψη περίπου κάθε 3 χρόνια είναι μια λογική προσέγγιση σύμφωνα με την USPSTF, με εξατομίκευση.
Τι κάνεις: Συζήτησε με τον γιατρό σου εάν χρειάζεσαι HbA1c ή γλυκόζη νηστείας και κάθε πότε πρέπει να επαναλαμβάνονται.
Πηγή: USPSTF.
Αρτηριακή πίεση και καρδιαγγειακός κίνδυνος
Τι είναι: Μέτρηση αρτηριακής πίεσης και αξιολόγηση παραγόντων όπως LDL και HDL χοληστερόλη, τριγλυκερίδια, γλυκόζη/HbA1c όπου ενδείκνυται, νεφρική λειτουργία όπου ενδείκνυται, κάπνισμα, σωματικό βάρος, οικογενειακό ιστορικό και, όπου ενδείκνυται, υπολογισμός συνολικού καρδιαγγειακού κινδύνου.
Γιατί: Η υπέρταση και η δυσλιπιδαιμία συχνά δεν προκαλούν συμπτώματα, αλλά αυξάνουν τον κίνδυνο εμφράγματος, εγκεφαλικού και άλλων καρδιαγγειακών συμβαμάτων.
📅 Πότε: Η αρτηριακή πίεση πρέπει να ελέγχεται τακτικά στους ενήλικες και όχι μόνο σε συγκεκριμένη ηλικία. Για την εκτίμηση καρδιαγγειακού κινδύνου, η ESC χρησιμοποιεί SCORE2 για ηλικίες 40–69 ετών και SCORE2-OP για ηλικίες ≥70 ετών, σε κατάλληλους φαινομενικά υγιείς ανθρώπους. Δεν είναι απαραίτητο κάθε άτομο να κάνει SCORE2 σε κάθε ετήσια επίσκεψη. Η συχνότητα εξαρτάται από την ηλικία, τους παράγοντες κινδύνου και τα προηγούμενα αποτελέσματα.
Τι κάνεις: Κράτησε καταγεγραμμένα την αρτηριακή πίεση, τη χοληστερόλη, το σάκχαρο και το βάρος σου, ώστε να παρακολουθείται η εξέλιξή τους.
Πηγή: European Society of Cardiology (ESC).
Lp(a) — λιποπρωτεΐνη(a)
Τι είναι: Μια λιποπρωτεΐνη που προσδιορίζεται με εξέταση αίματος και επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από γενετικούς παράγοντες.
Γιατί: Αυξημένη Lp(a) συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο αθηροσκληρωτικής καρδιαγγειακής νόσου.
📅 Πότε: Η ESC/EAS 2025 συνιστά να εξετάζεται η Lp(a) τουλάχιστον μία φορά στη ζωή κάθε ενήλικα. Μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία όταν υπάρχει πρόωρη καρδιαγγειακή νόσος στην οικογένεια ή όταν ο συνολικός καρδιαγγειακός κίνδυνος δεν εξηγείται πλήρως από τους συνήθεις παράγοντες.
Τι κάνεις: Ρώτησε τον γιατρό σου εάν έχει νόημα να συμπεριληφθεί σε έναν αιματολογικό έλεγχο.
Πηγή: ESC/EAS 2025.
Εμβολιασμοί ενηλίκων
Οι εμβολιασμοί αποτελούν βασικό μέρος της πρόληψης. Οι ακριβείς συστάσεις εξαρτώνται από την ηλικία, την εγκυμοσύνη, τα υποκείμενα νοσήματα, την ανοσοκαταστολή, το επάγγελμα, τα ταξίδια και το εθνικό πρόγραμμα.
Βασικά σημεία
- Γρίπη: 📅 Συνήθως κάθε χρόνο, ιδιαίτερα για τις ομάδες για τις οποίες το εθνικό πρόγραμμα το συστήνει.
- Τέτανος/διφθερίτιδα/κοκκύτης: 📅 Χρειάζεται έλεγχος του ιστορικού εμβολιασμού και αναμνηστικές δόσεις σύμφωνα με το εθνικό πρόγραμμα.
- COVID-19: 📅 Οι αναμνηστικές δόσεις εξαρτώνται από την ηλικία και τους παράγοντες κινδύνου και πρέπει να ακολουθούν τις πιο πρόσφατες εθνικές οδηγίες.
- Πνευμονιόκοκκος: 📅 Δεν είναι σωστό να γράφεται απλώς «για όλους ≥65». Η ένδειξη και το σχήμα εξαρτώνται από την ηλικία, τους παράγοντες κινδύνου και το εθνικό πρόγραμμα.
- Έρπης ζωστήρας: 📅 Η ένδειξη εξαρτάται από την ηλικία και τους παράγοντες κινδύνου και πρέπει να ελέγχεται σύμφωνα με το ισχύον εθνικό πρόγραμμα.
Τι κάνεις: Κράτησε ενημερωμένο αρχείο των εμβολίων σου και ζήτησε από τον γιατρό ή το φαρμακείο/εμβολιαστικό κέντρο να ελέγξει αν υπάρχει κάποια εκκρεμότητα. Για την Κύπρο, πρέπει να χρησιμοποιείται το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Ενηλίκων και Ομάδων Κινδύνου του Υπουργείου Υγείας, επειδή οι συστάσεις μπορούν να αλλάζουν ανά περίοδο.
Ένας απλός κανόνας
Δεν χρειάζεται να κάνεις «όλες τις εξετάσεις κάθε χρόνο». Ένας σωστός προληπτικός έλεγχος είναι εξατομικευμένος και περιλαμβάνει:
- Έλεγχο αρτηριακής πίεσης και καρδιαγγειακών παραγόντων κινδύνου.
- Έλεγχο για διαβήτη όταν ενδείκνυται.
- Έλεγχο χοληστερόλης και, τουλάχιστον μία φορά στη ζωή, Lp(a).
- Τα κατάλληλα προγράμματα screening για καρκίνο ανάλογα με ηλικία και φύλο.
- Έλεγχο και επικαιροποίηση εμβολιασμών.
- Εξατομικευμένο έλεγχο όταν υπάρχει οικογενειακό ή άλλο αυξημένο ρίσκο.
Το screening απευθύνεται σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα. Αν υπάρχει νέο ή επίμονο σύμπτωμα, δεν περιμένουμε την ηλικία του screening αλλά ζητάμε ιατρική αξιολόγηση.
📝 Φτιάξε το δικό σου «My Prevention Plan»
Δεν χρειάζεται τίποτα περίπλοκο. Γράψε μια λίστα με 4 στήλες:
- Εξέταση / εμβολιασμός — π.χ. πίεση, σάκχαρο, μαστογραφία, εμβόλιο γρίπης.
- Πότε την έκανα — ✅ ημερομηνία και, όπου χρειάζεται, αποτέλεσμα.
- Πότε ξανά — 📅 η επόμενη ημερομηνία, σύμφωνα με την ηλικία, το αποτέλεσμα και τις οδηγίες του γιατρού.
- Εκκρεμεί; — ❌ αν χρειάζεται να την κάνεις και δεν την έχεις κάνει ακόμη.
Κράτα το πλάνο σε ένα σημείο που το βλέπεις και πάρ’ το μαζί σου στο επόμενο ραντεβού.
🔎 Μαθαίνω να Κρίνω
Βλέπεις διαφήμιση για «πλήρες check-up 200 εξετάσεων»; Ρώτησε:
- Ποιος το λέει; Είναι επίσημη οδηγία υγείας ή ιδιωτικό κέντρο που διαφημίζει ένα πακέτο;
- Υπάρχει επιστημονική πηγή; Οι αξιόπιστες οδηγίες εξηγούν ποια εξέταση συνιστάται, σε ποια άτομα, σε ποια ηλικία και πόσο συχνά.
- Υπάρχει πραγματικό όφελος; Περισσότερες εξετάσεις δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη υγεία. Ορισμένες εξετάσεις χωρίς συγκεκριμένη ένδειξη μπορεί να οδηγήσουν σε ψευδώς θετικά αποτελέσματα, περιττές επαναληπτικές εξετάσεις, άγχος και κόστος.
💬 Έλεγχος Κατανόησης
Σκέψου τις απαντήσεις με δικά σου λόγια:
- Σενάριο 1: Ένας συνάδελφος λέει: «Δεν πάω για εξετάσεις, δεν έχω τίποτα». Πώς θα του εξηγούσες τι κάνει το screening;
- Σενάριο 2: Πώς θα εξηγούσες σε ένα παιδί γιατί μετράμε την πίεση, με μία μόνο πρόταση;
- Σενάριο 3: Ποιες δύο εξετάσεις ή εμβολιασμοί, αν υπάρχουν, εκκρεμούν αυτή τη στιγμή για σένα;